Zehirlenme

Poison

Nedir, neden olur

Nedir

Zehirlenme ya da geleneksel tabiriyle tesemmüm, biyolojik sistemler için yabancı veya zararlı olan toksik bir kimyasalın vücuda girmesiyle hücre, doku ve organlarda meydana gelen geçici veya kalıcı işlev bozukluklarıdır [1, 2]. Bu zararlı maddeler, vücudun normal fizyolojik süreçlerini kesintiye uğratarak hayati organların dengesini bozar ve yaşamı doğrudan tehdit eder [1]. Zehirleyici etki; maruz kalınan etkenin toksisite gücü, emilim hızı ve bireyin genel sağlık durumu ile hassasiyet düzeyine göre farklılık gösterir [3, 4].

Neden olur

Zehirlenmeler çoğunlukla ev içi kazalar, dikkatsizlik, mesleki maruziyetler, sanayi atıkları veya yanlış kullanımlar sebebiyle meydana gelir. Doğada kendiliğinden yetişen zehirli mantarların veya yabani bitkilerin gıda sanılarak tüketilmesi ya da şifalı olduğu düşünülerek aşırı dozda bitkisel preparat alınması sık karşılaşılan nedenlerdendir [5-7]. Bunların yanı sıra bozulmuş veya kontamine olmuş gıdalar, kimyasal temizlik ürünleri, ağır metaller, aşırı dozda ilaç alımı ve zehirli böcek ya da sürüngenlerin sokması da tesemmüme yol açmaktadır [1, 2, 8].

Nasıl seyreder

Zehirlenmenin seyri, toksik maddenin yapısına ve maruz kalınan doza bağlı olarak akut (hızlı gelişen) veya kronik (yavaş ilerleyen) bir tablo çizebilir [3, 9]. Genellikle ilk aşamada mide bulantısı, şiddetli kusma, karın ağrısı ve ishal gibi sindirim sistemine ait savunma reaksiyonları devreye girer [9-11]. İlerleyen süreçte ise baş dönmesi, uyuşukluk, soğuk terleme, nabızda düzensizlik, solunum güçlüğü, kaslarda istemsiz kasılmalar, göz bebeklerinde büyüme ve baygınlık gibi ağır sistemik semptomlar gelişebilir [9, 10, 12].

Ne zaman hekime gidilmeli

Zehirli bir maddeyle temas veya tüketim şüphesi oluştuğu anda hiçbir belirtinin ortaya çıkması beklenmeden acilen uzman bir hekime veya en yakın sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır [13]. Özellikle solunumda zorlanma, yutkunma güçlüğü, bilinçte bulanıklık, durdurulamayan kusma veya kasılmalar gibi akut reaksiyonlar görüldüğü anda, zaman kaybetmeksizin profesyonel acil tıbbi müdahale alınması hayati derecede önem taşımaktadır [9, 12, 14].

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel fitoterapi kaynaklarında zehirlenmelere karşı temel öncelik, emetik (kusturucu) yöntemler ve müshiller vasıtasıyla toksik maddenin sindirim sisteminden hızlıca uzaklaştırılması olarak görülmektedir [15-18]. Ayrıca mühür kili (kırmızı çamur) gibi koruyucu toprakların ve "Tiryâk-ı Faruki" gibi çok bileşenli antidotların zehrin emilimini engellemek ve etkisini nötralize etmek amacıyla kullanıldığı kaynaklarda geçmektedir [1, 2, 15]. Bu ekollerde "karşıtlık ilkesi" temel alınarak, soğuk zehirlere karşı sıcak, sıcak zehirlere karşı ise soğutucu özellikli uygulamaların tercih edildiği bildirilmektedir [19-21].

Derlemenin özeti

Zehirlenme için 39 hazırlık derlenmiştir; yağlar, dekoksiyonlar ve merhemler dengeli biçimde dağılır. İçerik iki gruba ayrılır: emilimi azaltmaya ve boşaltmaya yönelik uygulamalar — tıbbi kömür ve magnezyum sülfat süspansiyonu, yumurta akı ile sütlü karışımlar, zeytinyağlı lavman, sirkeyle kusturma — ve geleneksel panzehir terkipleri: Tiryâk-ı Fâruk, Tiryâk-ı Erbaa, mühür çamuru macunu ile devedikeni (Silybum marianum) temelli karaciğer koruyucu hazırlıklar. Kurtboğan, ban otu ve deli bal zehirlenmeleri için ayrı başlıklar vardır. Bu bölümde en önemli bilgi tariflerde değil uyarılardadır ve kaynaklar bunu doğru biçimde vurgular: ağır gıda zehirlenmesinde, zehirli mantar tüketiminde ve kimyasal zehirlenmelerde vakit kaybetmeden acil tıbbi müdahale gerekir. Kurtboğan, ak çöpleme, ban otu ve baldıranın ileri derecede zehirliliği, yarpuz ile pelin uçucu yağlarının kendi toksisitesi ve yılan sokmasında yanlış ilk yardımın zararı ayrı ayrı kaydedilmiştir.