Uyuz

Scabies

Nedir, neden olur

Nedir

Uyuz (cerep), gözle görülmesi son derece zor olan mikroskobik parazitlerin üst derinin altına yerleşmesiyle ortaya çıkan, bulaşıcı ve yoğun kaşıntılı bir cilt hastalığıdır [1]. Tarihsel kaynaklarda bu durumun bazen "cerep" olarak da adlandırıldığı geçmektedir. Tarihsel fitoterapi kaynaklarında ve eski tıp kitaplarında yer bulan bu rahatsızlık, cildin üst tabakalarında pullanma, döküntü ve yoğun tahrişlerle kendini göstermektedir [2, 3]. Bu durum, sanıldığının aksine kişisel hijyen eksikliğinden ziyade doğrudan temasla yayılan paraziter bir cilt sorunudur [1].

Neden olur

Bu hastalığın temel nedeni, eski tıp kaynaklarında "Sarkopt" (Sarcoptes scabiei) olarak adlandırılan son derece küçük uyuz böceğinin derinin üst tabakasına yerleşerek tüneller açmasıdır [1]. Parazitin cilt altında hareket etmesi ve bıraktığı salgılar ciltte şiddetli alerjik reaksiyonları ve kaşıntıyı tetikler [2]. Kaynaklarda uyuzun bulaşma nedeni olarak doğrudan yakın fiziksel temas veya enfekte olmuş yatak örtüsü, çarşaf ve elbise gibi ortak eşyaların kullanımı gösterilmektedir [1]. Bu durum, parazitlerin bir kişiden diğerine kolaylıkla geçmesine sebep olmaktadır [1].

Nasıl seyreder

Uyuz, tipik olarak geceleri ve sıcaklık artışıyla daha da şiddetlenen yoğun bir kaşıntı süreciyle seyreder [1]. Belirtiler en belirgin şekilde parmak araları, el bilekleri, koltuk altları, karın çevresi ve kaba etler gibi deri katlantılarında ortaya çıkar [1]. Bu bölgelerde çizgi şeklinde kızarık yaralar, ufak sivilce benzeri döküntüler ve sürekli kaşınmaya bağlı yoğun tırnak izleri görülmektedir [1, 2]. Sürekli kaşıma nedeniyle deride zamanla kabuklanmalar, dökülmeler ve kalınlaşmalar da oluşabilmektedir [2, 3].

Ne zaman hekime gidilmeli

Vücutta geçmeyen kaşıntılar ve buna eşlik eden tünel benzeri deri çizgileri fark edildiğinde zaman kaybetmeden uzman bir hekime gidilmelidir. Özellikle aile bireylerinde eş zamanlı olarak benzer şikâyetler başladığında bulaş zincirini kırmak için mutlaka tıbbi destek alınmalıdır. Ayrıca kaşınan bölgelerde iltihaplı akıntılar, açık yaralar veya aşırı hassasiyet gibi ikincil enfeksiyon belirtileri geliştiğinde de profesyonel hekim kontrolü ve tedavisi hayati önem taşımaktadır. Erken müdahale, parazitin diğer insanlara yayılmasını önlemektedir.

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel fitoterapi kaynaklarında uyuz şikâyeti; vücutta biriken kuru veya tuzlu/acı besin tüketimiyle artan rutubetli hıltların dengesizliğiyle açıklanmaktadır [2]. Bu duruma karşı tarihsel süreçte kükürt, ardıç katranı, sirke ve "uyuzotu" (scabious) gibi deriyi temizleyici, kurutucu ve kaşıntıyı yatıştırıcı doğal ajanların harici merhemler veya banyolar şeklinde kullanılması tavsiye edilmiştir [1, 4, 5]. Ayrıca bulaşmayı engellemek amacıyla hastanın kıyafetlerinin ve yatak örtülerinin yıkanarak temizlenmesi de geleneksel koruyucu tedbirlerin en başında yer almaktadır [1, 5].

Derlemenin özeti

Uyuz için 66 hazırlık derlenmiştir; merhemler açık ara öndedir, bunları banyolar ve yağ karışımları izler. Derlemenin omurgasını kükürt oluşturur: kükürtlü vazelin, kükürtlü zeytinyağı, kükürtlü arap sabunu ve çoklu kükürt merhemleri birden çok kaynakta tekrar eder; yanlarında ardıç katranı, kına (Lawsonia inermis), şahtere, sirke, sarımsak ve uyuzotu (Knautia arvensis) yer alır. Banyo ve yıkama suları (pireotu, sıracaotu, kekik, ebegümeci, bakla) ikinci büyük kümedir. Uyarıların en önemlisi tıbbi değil çevreseldir: kaynaklar tedaviye başlarken hastanın çamaşırlarının ve yatak takımlarının temizlenmesini ilk şart sayar, aksi hâlde bulaşmanın süreceğini belirtir. Drog düzeyinde zakkumun (Nerium oleander) zehirliliği, acıhıyar özsuyunun tahriş ediciliği ve sarı sabırda doz aşımı uyarı konusu edilmiştir; aromaterapi karışımlarında ise yama testi, yaş sınırları ve haftalık süre sınırları tek tek belirtilmiştir.