Öksürük

Cough

Nedir, neden olur

Nedir

Öksürük, solunum yollarını temizlemeye ve korumaya yönelik hayati bir savunma refleksidir [1]. Akciğerler, soluk borusu veya bronşlardaki yabancı maddeleri, biriken salgıları (balgam), tozu veya mikropları dışarı atmak amacıyla vücudun gösterdiği doğal bir tepki olarak kabul edilir [1]. Kaynaklarda, göğüs ve karın kaslarının ani kasılmasıyla gırtlağın zorlanarak açılması sonucu bu sesin ortaya çıktığı aktarılmaktadır [1]. Geleneksel yaklaşıma göre öksürük bir hastalık değil, bağışıklık sisteminin akciğerlerdeki doluluğu bildiren en hafif uyarı mesajıdır [2].

Neden olur

Öksürüğe çoğunlukla grip ve nezle gibi virüs kaynaklı üst solunum yolu enfeksiyonları, bronşit, astım, sinüzit veya KOAH gibi solunum rahatsızlıkları sebep olmaktadır [3-5]. Ayrıca tütün kullanımı, kirli hava, kimyasal buharlar, ani ısı değişimleri, soğuk su tüketimi, yabancı cisimlerin solunum yoluna kaçması ve kalp yetmezliği gibi sistemik sorunların da öksürüğü tetiklediği kaynaklarda yer alır [1, 4, 6]. Bazı durumlarda ise belirgin bir fiziksel neden olmaksızın, tamamen ruhsal gerginliğe bağlı olarak da baş gösterebilir [1].

Nasıl seyreder

Öksürük genellikle balgamsız (kuru) başlar ve ilerleyen günlerde solunum yollarındaki salgıların artmasıyla balgamlı hale gelebilir [4]. Kuru öksürükte boğazda tahriş ve yırtılma hissi ön plandayken, balgamlı öksürükte akciğerlerdeki hırıltı ve balgamın sökülmesiyle bir rahatlama hissi seyreder [4, 7]. Ayrıca nöbetler halinde gelen boğmaca benzeri öksürükler veya çocuklarda gırtlak iltihabına bağlı havlar tarzda kuru sesler de görülebilmektedir [1].

Ne zaman hekime gidilmeli

Öksürük şikâyetinin üç haftadan uzun sürmesi, uykudan uyandıracak kadar şiddetli olması veya nefes darlığının eşlik etmesi durumunda mutlaka bir hekime başvurulmalıdır [8]. Bununla birlikte, 38 derecenin üzerinde seyreden yüksek ateş, kanlı balgam çıkarma, balgama kötü kokulu veya yeşil-sarı renkli koyu salgıların eşlik etmesi ve hışırtılı solunum varlığında zaman kaybetmeden profesyonel tıbbi destek alınması gerektiği kaynaklarda önemle belirtilmektedir [8].

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel fitoterapi kaynaklarında öksürük, akciğerlerde biriken zararlı salgıların (balgam) atılması için tabiatın gösterdiği koruyucu bir çaba olarak görülür ve doğrudan kesilmesi yerine balgamın yumuşatılarak sökülmesi hedeflenir [2, 9, 10]. Tarihi tıp metinlerinde öksürüğü erkenden baskılamanın akciğerlerde birikime ve daha ağır solunum hastalıklarına zemin hazırlayabileceği aktarılmaktadır [2]. Bu doğrultuda geleneksel yaklaşım; göğsü yumuşatmak, biriken katı salgıları incelterek dışarı atılmasını kolaylaştırmak ve akciğer gücünü desteklemek üzerine kuruludur [2, 10, 11].

Derlemenin özeti

Öksürük için 84 hazırlık derlenmiştir; dekoksiyonlar başı çeker, ardından yağlar, buğular ve şuruplar gelir. Tarifler iki işlevsel grup etrafında kurulur: mukozayı örten yatıştırıcı droglar — hatmi (Althaea officinalis), ayva çekirdeği (Cydonia oblonga), keten tohumu, meyan kökü (Glycyrrhiza glabra), ıhlamur ve ebegümeci — ve balgam söktüren, solunumu açan droglar — anason, kekik (Thymus vulgaris), okaliptüs, züfa otu (Hyssopus officinalis), öksürük otu (Tussilago farfara) ve sığırkuyruğu. Turp-bal şurubu, sütlü incir ve pişmiş soğan gibi mutfak kökenli tarifler neredeyse her kaynakta tekrar eder; bunlara klasik göğüs çayı (Species Pectorales), yalama macunları ve Çin formülleri eklenir. Uyarılar iki droga özellikle odaklanır: öksürük otu ve çuhaçiçeği (Primula veris), karaciğere zarar verebilen alkaloitler içerdikleri için; meyan kökü ise kortizon benzeri etkisi nedeniyle yüksek doz ve uzun kullanımda sınırlanır. Müsilajlı bitkilerin eş zamanlı alınan ilaçların emilimini düşürmesi, uçucu yağlarda çocuk yaş sınırları ve ışık duyarlılığı diğer tekrar eden uyarılardır.