Çıban

Boil

Nedir, neden olur

Nedir

Çıban (furonkül), kıl diplerinde veya deri altında aniden ortaya çıkan, süratle büyüyen, kırmızı, sert ve ağrılı iltihaplı şişliklerdir [1, 2]. Tıbbi adlandırmada çıbanın yerleştiği bölgeye ve karakterine göre farklı terimler kullanılmaktadır [1, 2]. Örneğin, parmak kenarında gelişen, tırnak dibine yerleşen ve nabız gibi atan şiddetli ağrılarla seyreden cerahatli şişliklere "dolama" denir [3, 4]. Kasık ve koltuk altı gibi kasların, bezlerin yoğun olduğu bölgelerdekiler "hıyarcık" olarak anılırken, baş vermeden derinde kalan sert şişliklere ise "kör çıban" adı verilmektedir [2, 5].

Neden olur

Tıbbi kaynaklarda çıbanın asıl nedeninin mikrobik etkenler, özellikle de kıl köklerine yerleşen stafilokok cinsi bakteriler olduğu belirtilmektedir [1, 2]. Geleneksel tıp kaynaklarında ise bu durumun arkasında sadece mikrobik sebepler aranmaz; vücuttaki kan ve sıvıların galeyana gelmesi, dokularda bozuk hıltların birikmesi, gözeneklerin tıkanarak yoğun gazların sıkışması, yetersiz temizlik ve genel beslenme bozuklukları da çıbanı tetikleyen faktörler arasında geçmektedir [5-7].

Nasıl seyreder

Çıban, başlangıçta küçük, kırmızı, sert bir sivilce veya yumru şeklinde başlar ve büyüdükçe ağrısı ile gerginliği artış gösterir [1, 2]. İlerleyen günlerde çıbanın orta kısmı yumuşar, sarılaşır ve iltihap toplanarak "baş verir" [1]. En sonunda çıban patlar, içindeki cerahat boşalır ve kuruyarak kabuk bağlar; kabuk döküldükten sonra ise hafif bir iz bırakarak iyileşir [1]. Kör çıban tiplerinde ise süreç daha yavaş işler ve genellikle belirgin bir baş verme gözlenmez [2].

Ne zaman hekime gidilmeli

Çıbana bağlı gelişen ağrının koltuk altına veya kasıklara kadar ulaşması, şikayete yüksek ateşin, titremenin ve halsizliğin eşlik etmesi durumunda vakit kaybetmeden hekime gidilmelidir [3, 4]. Ayrıca, çıbanın yüz veya kafa gibi hassas bölgelerde çıkması iltihabın iç kanallara sıçrama riskini doğurur [8]. Parmaklardaki dolamanın tırnak kökünü harap edecek düzeye gelmesi, çıbanların olgunlaşmayıp kronikleşmesi veya kemiğe yakın derin dokuları etkilemesi durumlarında mutlaka profesyonel tıbbi müdahale alınması gerektiği kaynaklarda önemle vurgulanmaktadır [4, 9, 10].

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel fitoterapi kaynaklarında çıbana yaklaşım, öncelikle enfeksiyonun içeriye doğru yayılmasını önlemek amacıyla çıbanı kesinlikle sıkmamak ve kurcalamamak esasına dayanmaktadır [1, 2, 8]. İlk aşamada büzücü ve kısıcı uygulamalarla şişliğin büyümesi kontrol altına alınmaya çalışılırken, ilerleyen safhalarda olgunlaştırıcı (pişirici) lapalarla cerahatin dışarıya akıtılması hedeflenmektedir [8, 11, 12]. Ayrıca vücudun iç temizliğinin yapılması, beslenmenin düzenlenmesi ve kan temizleyici yöntemlerin de bu sürece destek olması amacıyla kullanıldığı kaynaklarda geçmektedir [13-15].

Derlemenin özeti

Çıban için 72 hazırlık derlenmiştir ve derlemenin yönü tektir: lapalar açık ara öndedir, bunları yağlar, kompresler ve merhemler izler — tariflerin neredeyse tamamı dıştan uygulanır. Tekrar eden malzemeler keten tohumu (Linum usitatissimum), sütlü incir, kuru üzüm ve içyağı, pişmiş soğan, lahana, kına, sarımsak, zeytinyağı, karasakız ve balmumudur; amaç çıbanı olgunlaştırıp açılmasını sağlamaktır. Dolama (parmak çıbanı) için ayrı bir tarif kümesi vardır: ıspanaklı zeytinyağı kompresi, çiğ yumurta banyosu, killi toprak ve papatya banyosu gibi uygulamalar bu grupta toplanır. Uyarıların en çok tekrar edeni tıbbi değil davranışsaldır: çıbanın kesinlikle sıkılmaması, kurcalanmaması ve patladıktan sonra bölgenin temiz tutulması. Kaynaklar dolamanın kan zehirlenmesine yol açabileceğini belirterek hekime başvurmayı ayrıca şart koşar. Drog düzeyinde duvarsarmaşığının (Hedera helix) taze hâlde içten alınmasının zehirlenme yapması, çöpleme ve dafne türlerinin yüksek toksisitesi uyarı konusu edilmiştir.