Yanık

Burn

Nedir, neden olur

Nedir

Yanık, derinin ve deri altındaki dokuların; alev, sıcak cisimler, kızgın sıvılar, güneş ışınları, elektrik çarpmaları, radyasyon veya çeşitli kimyasal maddelerle temas etmesi sonucunda hasar görmesi durumudur [1]. Sıcak sıvıların veya buharın ciltle teması ise tıpta haşlanma olarak adlandırılır [1]. Yanıklar, temasın süresine ve etkenin gücüne bağlı olarak hücrelerin protein yapısının bozulmasına ve yerel bir yangı (inflamasyon) sürecinin tetiklenmesine yol açmaktadır [1].

Neden olur

Yanık vakalarının en sık görülen nedeni, kaza sonucu sıcak su, çay, çorba veya buhar gibi kızgın sıvılarla temas edilmesiyle oluşan haşlanmalardır [1]. Bunun dışında, doğrudan açık alevle temas, evlerde temizlik amacıyla kullanılan çamaşır suyu veya tuz ruhu gibi güçlü kimyasalların ciltle teması ya da yanlışlıkla içilmesi, elektrik akımına kapılma ve uzun süre korumasız olarak güneş ışınlarına maruz kalma da yanıklara yol açar [1]. Ayrıca aşırı soğuk nedeniyle dokuların donması ve ardından çözülmesi de benzer yanık hasarlarına neden olabilmektedir [1].

Nasıl seyreder

Yanıkların klinik seyri, dokulardaki hasarın derinliğine göre derecelendirilerek izlenir [1]. Birinci derece yanıklarda (örneğin güneş yanıklarında) sadece derinin üst tabakası etkilenir; hafif bir kızarıklık ve sızlama şeklinde ağrı görülür [1]. Derinin alt tabakasının da etkilendiği ikinci derece yanıklarda ise cilt üzerinde içi su dolu kabarcıklar (büller) oluşur, kızarıklık belirgindir ve oldukça şiddetli bir ağrı seyreder [1]. Daha derin dokuları ve sinirleri de içine alan üçüncü derece yanıklarda ise nekroz (doku ölümü) gelişebilir [1, 2].

Ne zaman hekime gidilmeli

Ev temizliğinde kullanılan tuz ruhu veya çamaşır suyu gibi kimyasalların yanlışlıkla yutulması sonucu ağız, gırtlak, mide veya akciğerlerde tahribat oluştuğunda derhal tıbbi yardım alınmalıdır [1]. Ayrıca yanma esnasında çıkan dumanın veya kimyasal buharların solunmasıyla solunum yollarında hasar şüphesi oluştuğunda, elektrik çarpmalarında, geniş alanları kaplayan büllü (içi su dolu kabarcıklı) ikinci derece veya üçüncü derece derin yanıklarda vakit kaybetmeden uzman bir hekime gidilmesi hayati önem taşımaktadır [1].

Geleneksel yaklaşım

Fitoterapi kaynaklarında yanık ve haşlanma şikâyetlerinde, etkilenen dokuyu nemli tutarak yatıştırmak, yangıyı hafifletmek ve enfeksiyon gelişimini önlemek amacıyla harici uygulamalara başvurulduğu geçmektedir [2-5]. Geleneksel tıp metinlerinde ve halk hekimliği pratiklerinde, cildi serinletip acıyı azaltmak ve kabarcık oluşumunu engellemek için taze yaprak jellerinin, masere yağların veya soğuk kompreslerin lokal olarak tatbik edildiği belirtilmektedir [2, 5, 6]. Bu doğrultuda, hasarlı bölgenin doğal nem dengesini koruyarak iyileşme sürecini hızlandırmaya odaklanan destekleyici bir yaklaşım sergilenmektedir [2, 4, 5].

Derlemenin özeti

Yanık için 64 hazırlık derlenmiştir; yağ ve maserat karışımları açık ara öndedir, bunları merhemler, kompresler ve lapalar izler. En sık tekrar eden taban zeytinyağıdır; üzerine yumurta akı, balmumu, kireç suyu veya yumurta sarısı eklenerek krem ve emülsiyonlar hazırlanır. Bitki tarafında sarı kantaron (Hypericum perforatum), aynısafa, papatya, hatmi, ak zambak (Lilium candidum), lavanta, sandal ağacı ve aloe vera öne çıkar; soğuk su uygulaması, patates rendesi ve taze sebze lapaları gibi ilk yardım nitelikli yöntemler de kayıtlıdır. Uyarılar yanığın kendine özgü risklerine göre biçimlenmiştir: yanık bölgesinin sımsıkı sarılmaması ve flasterle kapatılmaması, aynısafa ürünlerinin doğrudan açık yara üzerine sürülmemesi, karakafes otunun bütünlüğü bozulmuş cilde uygulanmaması. Sarı kantaron, gotu kola ve zencefil maseratlarında ışık duyarlılığı ayrı bir başlıktır; bu droglar sürüldükten sonra güneşe çıkılmaması istenir. Gebelik, emzirme ve çocuk yaş sınırları da tek tek droglara göre belirtilmiştir.