Sıtma

Malaria

Nedir, neden olur

Nedir

Halk arasında "Bataklık hastalığı", tıp dilinde ise "Malarya" olarak bilinen sıtma; titreme, ateş ve ter nöbetleriyle kendini gösteren, kimi zaman farklı rahatsızlıkları taklit edebilen ve tedavi edilmediğinde öldürücü olabilen, mikrobik ve bulaşıcı bir hastalıktır [1].

Neden olur

Sıtma, "Anofel" adı verilen dişi sivrisineklerin sokması yoluyla insandan insana bulaşan bir hastalıktır [1]. Kaynaklarda, sivrisinekler vasıtasıyla insan vücuduna aktarılan mikrobik parazitlerin alyuvarları etkileyerek bu enfeksiyona doğrudan sebep olduğu belirtilmektedir [1, 2]. Özellikle bataklık gibi suların biriktiği alanlar, nemli mizaçlı ve sıcak iklim koşulları bu sivrisineklerin üremesini hızlandırarak sıtmaya zemin hazırlar [1, 3, 4].

Nasıl seyreder

Sıtma, tipik olarak "aralıklı ateş" (nöbetler halinde gelen yüksek hararet) ile seyreder [5]. Bu seyir esnasında sabah ve akşam vücut ısısı farkı oldukça belirgindir; ateş dönem dönem normale dönse de aniden tekrar yükselmektedir [5]. Süreç genellikle ani ve şiddetli bir üşüme ve titremeyle başlar; ardından çok yüksek ateş ve yoğun bir terleme evresi gelir [1, 5]. Nöbet aralarında hastada zayıflık, bitkinlik, iştahsızlık ve genel bir vücut kırgınlığı yaşandığı kaynaklarda geçmektedir [5, 6].

Ne zaman hekime gidilmeli

Tekrarlayan yüksek ateş, titreme nöbetleri ve aşırı terleme gibi belirtiler görüldüğünde vakit kaybetmeden uzman bir hekime başvurulmalıdır [1]. Özellikle yetişkinlerde ateşin 39.4 derece ve üzerine çıkması, çocuklarda ise 38 derece ve üzeri inatçı ateş durumlarında, genel durum bozukluğunda, sıvı kaybına bağlı ağız kuruluğu, idrar miktarında azalma ve bilinç bulanıklığı gibi kritik durumlarda acilen tıbbi yardım alınması gerektiği kaynaklarda ifade edilmektedir [5, 7].

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel tıp ve fitoterapi kaynaklarında sıtma, vücuttaki hıltların kokuşmasının ve buna bağlı hararet artışının dengelenmesi esasıyla ele alınmaktadır [8-10]. Tarihsel süreçte, parazit karşıtı ve ateş düşürücü etkisi bilinen bazı özel bitki kabuklarının veya köklerinin demlenmesiyle elde edilen içecekler genel bir destekleyici yaklaşım olarak tercih edilmiştir [1, 11]. Ayrıca terleme, banyolar ve ıslak kompresler yoluyla gözeneklerin açılarak vücudun temizlenmesi de bu yaklaşımın temel taşlarını oluşturmaktadır [12-14].

Derlemenin özeti

Sıtma için 34 hazırlık derlenmiştir; buğu, dekoksiyon ve tentürler dengeli biçimde dağılır. Derlemenin merkezinde kınakına (Cinchona succirubra) vardır — kabuk reçetesi, eliksir, şarap ve kinin tuzu biçimlerinde tekrar eder; yanında pelin otu ve tatlı pelin (Artemisia annua) bulunur ki bu ikisi, modern sıtma ilaçlarının (kinin ve artemisinin) bitkisel kaynağıdır. Çin tıbbından bupleurum kökü ve Makassar meyvesi (Brucea javanica) formülleri, klasik metinlerden tiryak ve macun terkipleri diğer katmanları oluşturur. Uyarılar kullanılan drogların gücünü yansıtır: yüksek doz kininde baş ağrısı, kulak çınlaması ve görme bozukluğu gibi belirtiler; pelin otunun acı ve etkin maddeleri nedeniyle kontrolsüz kullanılmaması; ravendin yüksek dozda ishal ve potasyum düşüklüğü yapması; Makassar meyvesinin gebelik ile emzirmede kesin yasağı. Sıtmanın hekim tedavisi gerektiren ciddi bir enfeksiyon olduğu, bu tariflerin tarihsel kayıt niteliği taşıdığı akılda tutulmalıdır.