Sarılık

Jaundice

Nedir, neden olur

Nedir

Sarılık (ikter), bilirubin adı verilen safra pigmentinin çeşitli nedenlerle kana karışması ve dokularda birikmesi neticesinde göz aklarının, mukozanın ve cildin sarı renge boyanmasıyla karakterize klinik bir durumdur [1, 2]. Kaynaklarda karaciğerin veya safra yollarının işlevini sağlıklı şekilde yerine getirememesiyle ilişkili bir tablo olup, sıklıkla hepatit gibi karaciğer iltihaplanmalarının bir belirtisi olarak ortaya çıktığı belirtilmektedir [1, 3, 4].

Neden olur

Kaynaklara göre sarılık temel olarak üç sınıfa ayrılmaktadır: kandaki alyuvarların aşırı yıkımıyla oluşan hemolitik, virüslerin karaciğer hücrelerinde hasar ve şişme yaratmasıyla gelişen hepatik (viral hepatit) ve safra kanallarının tıkanması sonucu görülen obstrüktif (tıkanıklık) sarılık [1, 5]. Ayrıca yoğun alkol tüketimi, kimyasal toksinler, belirli tıbbi ilaçların karaciğerde yol açtığı tahribat ve yenidoğanlardaki kan grubu uyuşmazlıkları da bu tabloya zemin hazırlayan etkenler arasında geçmektedir [4, 6-9].

Nasıl seyreder

Hastalık seyrinde renk değişimi genellikle ilk olarak göz aklarında fark edilmekte; durum ilerledikçe sarılık yüz, boyun ve tüm vücuda yayılmaktadır [1, 5]. Safranın idrarla atılmasına bağlı olarak idrar rengi sarıdan koyu kahverengiye (çay rengine) dönerken, safra akışının bağırsağa ulaşamaması nedeniyle dışkı kil rengini (açık renk) alabilmektedir [1, 4, 5]. Bu belirtilere halsizlik, iştah kaybı, bulantı, kusma, ciltte kuruluk ile kaşıntı ve bazen hafif ateşin de eşlik edebildiği kaynaklarda yer almaktadır [1, 4, 5, 8].

Ne zaman hekime gidilmeli

Ciltte veya göz aklarında sararma gözlemlendiğinde, idrar rengi aşırı koyulaştığında ya da dışkı rengi açıldığında vakit kaybetmeden uzman bir hekime başvurulmalıdır [4, 5]. Özellikle karın sağ üst kısmında ani ve şiddetli ağrı, kontrol altına alınamayan yüksek ateş, zihin bulanıklığı, uyku hali veya aşırı bitkinlik gibi karaciğer yetmezliği ya da tıkanma kolanjiti riski taşıyan durumlarda acil tıbbi yardım alınması gerektiği kaynaklarda önemle vurgulanmaktadır [4, 8].

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel fitoterapi kaynaklarında sarılık şikâyeti, karaciğer ve safra kanallarındaki tıkanıklıkların çözülmesi ile vücutta biriken fazla "sarı safra" hıltının arındırılması esasına dayanılarak ele alınmaktadır [10-12]. Bu süreçte hastanın mutlak yatak istirahatı yapması ve karaciğeri yormayacak, sistemi soğutup serinletecek sıkı bir diyet (perhiz) uygulaması öncelikli yaklaşımlar olarak belirtilmektedir [1, 2, 13].

Derlemenin özeti

Sarılık için 98 hazırlık derlenmiştir; dekoksiyonlar açık ara öndedir, bunları toz terkipler, yağlar ve tentürler izler. Derlemenin omurgasını karaciğer ve safra üzerine etkili acı droglar kurar: devedikeni (Silybum marianum), pelin otu, kırlangıçotu (Chelidonium majus), hindiba, karahindiba, enginar, zerdeçal ve safran. Çin tıbbının yavşan otu temelli formülleri (Yin Chen Hao Tang ve türevleri) belirgin bir küme oluşturur; klasik metinlerden hıyar, karpuz, turp ve peynir suyu gibi gıda temelli arındırma terkipleri ile zeytinyağı-limon karışımları diğer katmanlardır. Uyarıların en sert olanları toksik içeriklere yöneliktir: işlenmiş kurtboğan (Aconitum) içeren formüllerde zehirlenme riski, tarihsel macunlardaki afyon, acı müshillerin kuvveti. Çin formüllerinin gebelikte kısıtı, meyan kökünde süre sınırı, siklamen kökü suyunun mukozayı tahriş etmesi ve karaciğeri uyaran kuvvetli drogların gebelik ile emzirmede kullanılmaması ayrı ayrı kaydedilmiştir. Kaynaklar karaciğere yük bindiren gıdalardan kaçınmayı ayrı bir perhiz maddesi yapar.