İshal

Diarrhea

Nedir, neden olur

Nedir

Normal katılığa sahip dışkının yapısının bozularak sulu, yumuşak, sümüklü, kanlı veya yağlı bir şekil alması ve buna bağlı olarak sık sık büyük abdest yapma ihtiyacının doğmasıdır [1, 2]. Tıp dilinde diyare olarak adlandırılan bu şikâyet, halk arasında amel, ötürük veya sürgün isimleriyle de bilinmektedir [1, 2]. Klinik değerlendirmelerde, yirmi dört saatlik süre içinde normal şeklini kaybetmiş üç veya daha fazla dışkılama yapılması bu durumun temel göstergesi kabul edilmektedir [2].

Neden olur

İshalin ortaya çıkmasında bozuk veya kontamine yiyeceklerin tüketilmesi, yiyecek çeşitlerindeki ani değişiklikler, kirli içme suları ve bunlara bağlı gelişen mikrobik enfeksiyonlar başrolü oynamaktadır [2-4]. Bunun yanı sıra, soğuk algınlığı ve üşütme, heyecanlanma, üzüntü, korku, stres gibi psikolojik faktörler, başta antibiyotikler olmak üzere bazı ilaçların kullanımı, aşırı ve ani ısı değişimleri ile sindirim sistemini doğrudan etkileyen çeşitli bağırsak rahatsızlıkları da ishale yol açabilmektedir [2, 3].

Nasıl seyreder

Genellikle ani başlangıç gösteren bu süreçte, sulu dışkılamaya çoğunlukla bağırsak krampları, karın ağrısı, bulantı ve kusma gibi şikâyetler eşlik eder [5]. Basit ishal vakaları genellikle birkaç gün içinde kendiliğinden gerileme eğilimindedir [2, 6]. Ancak sürecin uzamasıyla meydana gelen aşırı sıvı ve mineral kaybı; tansiyon düşmesi, baş dönmesi, göz kararması, çarpıntı, dalgınlık, uykuya eğilim, ağız kuruluğu ve ateş gibi dehidratasyon belirtileriyle seyredebilmektedir [5].

Ne zaman hekime gidilmeli

İshal şikâyetinin bir haftadan uzun sürmesi, dışkıda kan veya balgam kıvamında salgılar görülmesi, yüksek ateş, durdurulamayan kusma ya da derin sıvı kaybına işaret eden bulguların varlığında mutlaka bir hekime başvurulmalıdır [4, 5, 7]. Özellikle bebeklerin, küçük çocukların ve yaşlı bireylerin sıvı ve mineral kayıplarından çok daha hızlı etkilenerek hayati risk altına girebileceği ve bu durumun ölümlere yol açabileceği kaynaklarda önemle vurgulanmaktadır [4, 5].

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel fitoterapi kaynaklarında ishalin, vücudun zararlı maddeleri ve bozuk gıdaları dışarı atma yönündeki doğal bir savunma mekanizması olduğu ve hemen durdurulmaya çalışılmaması gerektiği belirtilmektedir [8, 9]. Bu doğrultuda geleneksel yaklaşımın ilk şartının sıkı bir perhiz uygulamak, vücudu dinlendirmek ve kaybedilen sıvıyı oda sıcaklığında bal şerbeti gibi hafif içeceklerle telafi etmek olduğu kaynaklarda geçmektedir [3, 5, 7-9].

Derlemenin özeti

İshal başlığı altında 98 hazırlık derlenmiştir; yöntem olarak dekoksiyon (kaynatma) açık ara öndedir, onu buğu uygulamaları, toz karışımları ve tentürler izler. Tarifler ağırlıklı olarak büzücü (tanenli) droglar etrafında toplanır: nar kabuğu (Punica granatum), ceviz kabuğu ve yaprağı (Juglans regia), beşparmakotu (Potentilla tormentilla), meşe palamudu (Quercus) ve yaban mersini (Vaccinium myrtillus); bunların yanında kavrulmuş pirinç (Oryza sativa), ayva, muşmula ve keçiboynuzu gibi gıda kökenli uygulamalar ile anason, rezene ve kimyon gibi yatıştırıcı tohumlar yer alır. Kaynak çeşitliliği geniştir: İslam tıbbı terkipleri, Çin formülleri (Ge Gen Huang Lian Huang Qin Tang, Di Yu San) ve Avrupa bitki hekimliği aynı başlıkta buluşur. Uyarılar üç noktada yoğunlaşır — tanenli drogların uzun süreli kullanımında kabızlık riski ve süre sınırı, ishali aniden kesmeye çalışmanın sakıncası, çocuklarda ve gebelikte dozaj; kaynakların ortak vurgusu ise ishal bir haftayı aşarsa veya kanlı seyrederse hekime başvurulmasıdır.

Hazırlanış ve uygulama

Hazırlık biçimleri

Beşparmakotu (Potentilla tormentilla / Potentilla erecta) İnfüzyonu ve Dekoksiyonu:

Yöntem: İnfüzyon veya Dekoksiyon.
Bileşenler: Beşparmakotu (Potentilla tormentilla / Potentilla erecta) kökleri, su.
Ölçüler: 1 çay kaşığı (1,5 gram) drog, 1 bardak su.
Hazırlanışı: 1 çay kaşığı (1,5 gram) kurutulmuş kök drogunun bir bardak kaynar suya eklenip kapağı kapalı şekilde 10–15 dakika demlenerek infüzyon halinde hazırlandığı belirtilmektedir [Tam Şifa]. Alternatif olarak drogun üzerine soğuk su eklenip kısık ateşte 10 dakika kaynatılarak dekoksiyon yöntemiyle de hazırlanabildiği aktarılmaktadır [Tam Şifa].

Karaağaç (Ulmus rubra / Ulmus fulva) Dekoksiyon Çayı: [Tam Şifa]

Yöntem: Dekoksiyon.