Dizanteri

Dysentery

Nedir, neden olur

Nedir

Dizanteri; halk arasında kanlı ishal, kanlı basur veya tıbbi tabiriyle ishali demevi olarak da adlandırılan, sindirim sisteminde ciddi tahribata yol açan bulaşıcı bir kalın bağırsak hastalığıdır [1, 2]. Kalın bağırsak çeperinde ve tabakalarında meydana gelen yoğun iltihaplanma, hasar ve tahriş nedeniyle ortaya çıkmaktadır [3, 4]. Hastalığın en temel ayırt edici özelliği, normal bağırsak hareketlerini tamamen bozarak kişinin gün içerisinde çok sık, son derece sancılı, sümüksü ve kanlı dışkı çıkarmasına yol açmasıdır [1, 5].

Neden olur

Hastalık, zararlı mikrobiyal ajanların doğrudan sindirim sistemine yerleşmesi ve burada hızla çoğalması sonucunda oluşur [1, 2]. Tıp kaynaklarında bu durum, etkene göre amipli dizanteri veya bakteriyel kökenli basilli dizanteri olarak iki ana kategoriye ayrılır [1, 6]. Hastalığa neden olan mikroorganizmalar; mikroplu suların içilmesiyle, bu sularla yıkanmış yiyeceklerin çiğ olarak tüketilmesiyle, karasineklerin taşıyıcılığıyla veya hijyen kurallarına dikkat edilmeyen ortak yaşam alanlarından doğrudan ağız yoluyla bulaşmaktadır [1, 6, 7].

Nasıl seyreder

Vücuda giren patojenler, türlerine bağlı olarak birkaç günden birkaç haftaya kadar uzanabilen kuluçka süresinin ardından klinik olarak kendini göstermeye başlar [1, 6]. Seyir genellikle ani başlayan yoğun halsizlik, iştah kaybı, şiddetli bulantı, kusma, yüksek ateş ve kramplar tarzındaki karın ağrılarıyla devam eder [1, 6, 7]. İlerleyen süreçte dışkı balgam kıvamını alarak kanlı bir yapıya dönüşür; sürekli tekrarlayan dışkılamalar ise vücutta tehlikeli seviyede sıvı ve mineral kaybına yol açarak tansiyon düşmesine sebep olur [1, 7].

Ne zaman hekime gidilmeli

İshal durumunda dışkıda az miktarda dahi olsa kan veya sümüksü salgı görüldüğü anda vakit kaybetmeden uzman bir hekime başvurulmalıdır [1, 7, 8]. Bununla birlikte, hastada düşürülemeyen yüksek ateş, kontrol altına alınamayan kusma nöbetleri, bükücü karın ağrıları, idrar yapamama, yoğun ağız kuruluğu ve dalgınlık gibi ciddi susuzluk belirtileri eşlik ediyorsa derhal acil servise gidilmelidir [7, 9]. Çocuklar, yaşlılar ve gebeler gibi bağışıklığı hassas kişilerin bu süreçten çok daha hızlı etkilendiği kaynaklarda belirtilmektedir [6, 7].

Geleneksel yaklaşım

Geleneksel tıp ve fitoterapi kaynaklarında, dizanteri şikâyetine karşı öncelikle beslenmenin tamamen durdurulması ve hastanın kısa süreli perhizlerle aç bırakılması gerektiği belirtilmektedir [10, 11]. Kalın bağırsaktaki yaraları büzüştürerek kanamayı durdurmak amacıyla büzücü (astrenjan) nitelikteki soğuk bitkisel suların dâhilen tüketilmesi veya lavman (tenkiye) yöntemiyle doğrudan bağırsak yoluna uygulanması tavsiye edilmektedir [2, 11-14]. Ayrıca, bağırsaktaki zararlı hıltların ve toksik birikintilerin vücuttan uzaklaştırılması için sindirim sisteminin temizlenmesi üzerine kurulu bir yaklaşım sergilenmektedir [10, 15, 16].

Derlemenin özeti

Dizanteri için 50 hazırlık derlenmiştir; dekoksiyon başlıca yöntemdir, ardından buğu ve toz karışımları gelir. Bitki seçimi ishaldekine benzer biçimde büzücü droglara dayanır — nar kabuğu (Punica granatum), asma yaprağı (Vitis vinifera), meşe, kurtpençesi (Bistorta officinalis) ve kuşekmeği (Polygonum aviculare) — buna Çin tıbbından Coptis ve Pulsatilla formülleri, Hindistan'dan Holarrhena ve guava yaprağı, İbn-i Sina'dan ise lavman, oturma banyosu, tütsü ve yağlı kompres gibi harici uygulamalar eklenir. Hatmi (Althaea officinalis) ve Arabistan zamkı (Acacia senegal) gibi yatıştırıcı-örtücü droglar bağırsak tahrişini azaltmak için kullanılmıştır. Uyarılar büyük ölçüde bulaşıcılık ekseninde toplanır: hastanın tecridi, içme suyunun kaynatılması, baharatlı gıdalardan kaçınma ve yatak istirahati. Kaynaklar kanlı ishalin 48 saati aşması hâlinde, özellikle gebe, çocuk, yaşlı ve direnci düşük kişilerde vakit kaybetmeden hekime gidilmesini şart koşar.